สงครามอิหร่านกับบาดแผลของธรรมชาติที่ไม่อาจเยียวยา

Reading Time: 3 minutes

Earth Calling

เพชร มโนปวิตร

สงครามมักเริ่มต้นด้วยเสียงระเบิดและเสียงปืน แต่แทบทุกครั้งมันไม่ได้จบลงพร้อมกับความเงียบ เมื่อควันจางหาย สิ่งที่หลงเหลืออยู่ไม่ใช่เพียงซากอาคารหรือเมืองที่พังทลาย หากคือโลกอีกใบหนึ่งที่มองไม่เห็น อากาศที่เต็มไปด้วยสารพิษ ดินที่ปนเปื้อนโลหะหนัก น้ำใต้ดินที่ไม่สามารถดื่มได้ และทะเลเคลือบน้ำมันไร้พรมแดน ในขณะที่มนุษย์นับความสูญเสียของสงครามเป็นจำนวนผู้บาดเจ็บและเสียชีวิต หรือความเสียหายทางเศรษฐกิจ แต่สำหรับธรรมชาติมันคือเวลาที่ต้องใช้ในการฟื้นตัว ซึ่งอาจยาวนานเป็นทศวรรษ หรือในบางกรณีอาจไม่ฟื้นคืนกลับมาได้อีกเลย เมื่อสมรภูมิใหม่ก่อตัวขึ้นบริเวณช่องแคบฮอร์มุซ (Strait of Hormuz) ช่องแคบแคบ ๆ ระหว่างอิหร่าน และโอมาน คำถามสำคัญอาจไม่ใช่เพียงว่าใครจะเป็นผู้ชนะในสงครามครั้งนี้ แต่ระบบนิเวศที่เปราะบางที่สุดแห่งหนึ่งของโลกจะทนรับผลกระทบอันหนักหนาสาหัสได้แค่ไหน และใครกันแน่คือผู้ต้องรับผลกรรมจากสงครามที่กำลังเกิดขึ้น   

ช่องแคบฮอร์มุซ : เส้นเลือดทางนิเวศของอ่าวเปอร์เซีย 

แม้ช่องแคบฮอร์มุซจะเป็นที่รู้จักในฐานะ “จุดคอขวดของพลังงานโลก” แต่ในอีกมุมหนึ่งที่มักถูกมองข้าม พื้นที่แห่งนี้ยังเป็นหนึ่งในระบบนิเวศทางทะเลที่มีความสำคัญและมีเอกลักษณ์ที่สุดของโลก ช่องแคบระหว่างอิหร่านและโอมานแห่งนี้ไม่ได้เป็นเพียงเส้นทางเดินเรือขนส่งสินค้าและน้ำมันเท่านั้น หากแต่ทำหน้าที่เป็น “ทางเชื่อมทางชีวภาพ” (biological corridor) ที่สำคัญยิ่งระหว่างอ่าวเปอร์เซียกับทะเลอาหรับและมหาสมุทรอินเดีย

ความที่อ่าวเปอร์เซียเป็นทะเลกึ่งปิด ช่องแคบฮอร์มุซจึงเป็นเหมือนประตูทางออกเดียว และเป็นเส้นทางอพยพสำคัญของสัตว์ทะเลหลายชนิดที่เคลื่อนย้ายระหว่างแหล่งอาหารในอ่าวเปอร์เซียกับพื้นที่อาศัยในทะเลอาหรับ เช่นฉลามวาฬ ซึ่งมีสถานภาพใกล้สูญพันธุ์ รวมทั้งเต่าทะเลหลายชนิด ไม่ว่าจะเป็นเต่ากระ เต่าตนุ เต่าหัวค้อน เต่าหญ้า และเต่ามะเฟือง ต่างก็ใช้พื้นที่บริเวณนี้ในการอพยพและวางไข่

วาฬหลังค่อมสายพันธุ์อาหรับ (Arabian Humpback Whale)ซึ่งเป็นประชากรย่อยที่ใกล้สูญพันธุ์อย่างยิ่ง ก็ใช้ช่องแคบฮอร์มุซเป็นเส้นทางอพยพ ขณะที่โลมาหัวบาตรหลังเรียบ (Indo-pacific Finless Porpoise) ซึ่งเป็นสัตว์ทะเลที่พบเห็นได้ยากก็อาศัยอยู่ในทะเลบริเวณนี้ การอพยพเหล่านี้ไม่ได้เป็นเพียงพฤติกรรมทางชีววิทยา แต่เป็นส่วนหนึ่งของโครงสร้างระบบนิเวศที่เชื่อมโยงทะเลทั้งสองเข้าด้วยกัน

ระบบนิเวศที่สำคัญอีกประเภทที่พบได้ในช่องแคบฮอร์มุซคือหญ้าทะเลอันอุดมสมบูรณ์ซึ่งเป็นแหล่งอาหารสำคัญของพะยูน มีการประเมินว่า ประชากรพะยูนในอ่าวเปอร์เซียมีมากถึง 5,000-7,000 ตัว จัดเป็นประชากรพะยูนที่ใหญ่ที่สุดเป็นอันดับสองของโลก ระบบนิเวศชายฝั่งเหล่านี้มีบทบาทสำคัญต่อการประมงและความมั่นคงทางอาหารของชุมชนในภูมิภาค หากระบบนิเวศเหล่านี้ได้รับความเสียหาย ผลกระทบอาจส่งต่อไปยังเศรษฐกิจและความเป็นอยู่ของผู้คนจำนวนมาก

ในอีกมิติหนึ่ง ช่องแคบฮอร์มุซยังทำหน้าที่เป็นระบบไหลเวียนชีวิต หรือ “เส้นเลือดใหญ่” ของอ่าวเปอร์เซีย น้ำทะเลที่มีความเค็มต่ำกว่าและอุดมด้วยสารอาหารจากมหาสมุทรอินเดียจะไหลผ่านช่องแคบเข้าสู่อ่าว ขณะที่น้ำที่มีความเค็มสูงจากอ่าวจะไหลออกไป การแลกเปลี่ยนนี้มีบทบาทสำคัญต่อการรักษาสมดุลทางเคมีของน้ำทะเลในภูมิภาคที่มีอัตราการระเหยสูงมาก

ที่น่าสนใจคือ แม้จะต้องเผชิญกับสภาพแวดล้อมที่รุนแรงอย่างยิ่ง ทั้งน้ำทะเลที่ร้อนและมีความเค็มจัดกว่าปกติ แนวปะการังในอ่าวเปอร์เซียกลับสามารถดำรงชีวิตอยู่ได้ในน้ำทะเลที่อุณหภูมิสูงกว่าปะการังในภูมิภาคอื่นของโลก ปะการังบางชนิดบริเวณนี้สามารถทนต่ออุณหภูมิได้สูงกว่า 35 องศาเซลเซียส ซึ่งทำให้นักวิทยาศาสตร์มองว่าปะการังในภูมิภาคนี้อาจเป็นกุญแจสำคัญในการศึกษาการปรับตัวของปะการังต่อภาวะโลกร้อน นักวิทยาศาสตร์จึงมองว่าพื้นที่แห่งนี้เป็นเสมือน “ห้องทดลองธรรมชาติ” (living laboratory) สำหรับศึกษาว่า ระบบนิเวศทางทะเลจะสามารถปรับตัวต่อภาวะโลกร้อนได้อย่างไรในอนาคต

พื้นที่รอบช่องแคบฮอร์มุซยังเป็นหนึ่งในจุดรวมความหลากหลายทางชีวภาพระดับโลก (biodiversity hotspots) ที่ได้รับการยอมรับในระดับนานาชาติ หลายพื้นที่ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นพื้นที่สำคัญเพื่อการอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพ (Key Biodiversity Areas – KBAs) และพื้นที่สำคัญด้านนิเวศวิทยาและชีววิทยา (Ecologically or Biologically Significant Marine Areas – EBSAs) เช่น หมู่เกาะ Musandam และ Daymaniyat ในโอมาน หรือเกาะ Qeshm ของอิหร่าน ซึ่งมีป่าชายเลนขนาดใหญ่ที่สุดในอ่าวเปอร์เซีย ระบบนิเวศเหล่านี้ไม่ได้เป็นเพียงแหล่งอาศัยของสัตว์ทะเล แต่ยังทำหน้าที่เป็นแหล่งอนุบาลสัตว์น้ำจำนวนมาก เป็นแหล่งอาหารของสัตว์หายาก และเป็นปราการป้องกันการกัดเซาะชายฝั่ง

ความสำคัญทางนิเวศวิทยาของช่องแคบฮอร์มุซมาพร้อมกับความเปราะบางอย่างยิ่ง ด้วยภูมิประเทศที่แคบและการจราจรของเรือบรรทุกน้ำมันที่หนาแน่น ซึ่งขนส่งน้ำมันประมาณหนึ่งในห้าของโลกผ่านพื้นที่นี้ ช่องแคบฮอร์มุซเป็นหนึ่งในพื้นที่ที่มีความเสี่ยงสูงต่อภัยพิบัติทางสิ่งแวดล้อม หากเกิดการรั่วไหลของน้ำมัน หรือเหตุการณ์ทางทหารในพื้นที่นี้ ผลกระทบอาจไม่ได้จำกัดอยู่เพียงบริเวณช่องแคบ แต่สามารถลุกลามไปทั่วอ่าวเปอร์เซีย ซึ่งเป็นทะเลตื้น และมีการหมุนเวียนของน้ำค่อนข้างช้า

หากเปรียบเทียบในเชิงนิเวศ ช่องแคบฮอร์มุซจึงไม่ต่างจาก “เส้นเลือดใหญ่” ที่หล่อเลี้ยงอ่าวเปอร์เซีย เพราะหากการไหลเวียนนี้ถูกรบกวนไม่ว่าจะจากมลพิษ หรือกิจกรรมของมนุษย์ มลพิษอาจถูกกักอยู่ในระบบนิเวศเป็นเวลานาน และอาจทำให้ “เส้นเลือดทางชีวภาพ” ของอ่าวเปอร์เซียถูกตัดขาด ผลกระทบอาจลุกลามไปทั้งระบบนิเวศ

เมื่อพิจารณาภาพรวม ช่องแคบฮอร์มุซจึงไม่ใช่เพียงเส้นทางเดินเรือของโลก แต่เป็นจุดตัดของชีวิตหลากหลายรูปแบบ ที่เชื่อมโยงระบบนิเวศหลายแห่งเข้าด้วยกัน และนั่นเองที่ทำให้ความขัดแย้งในพื้นที่นี้ไม่ได้เป็นเพียงปัญหาทางภูมิรัฐศาสตร์ แต่เป็นความเสี่ยงต่อหนึ่งในระบบนิเวศที่มีความสำคัญที่สุดของโลก

มลพิษจากสงคราม : รอยแผลที่แผ่ขยายข้ามพรมแดน

เมื่อสมรภูมิขยายตัวเข้าสู่พื้นที่อย่างช่องแคบฮอร์มุซ ผลกระทบของสงครามไม่ได้จำกัดอยู่เพียงการปะทะทางทหาร หากกำลังแปรเปลี่ยนเป็นวิกฤตสิ่งแวดล้อมในหลายมิติที่ซ้อนทับกัน ทั้งในทะเล บนบก และในชั้นบรรยากาศ

หนึ่งในผลกระทบที่เกิดขึ้นอย่างชัดเจนที่สุดคือ มลพิษทางทะเลและการรั่วไหลของน้ำมัน ซึ่งเริ่มปรากฏให้เห็นในอ่าวเปอร์เซียและพื้นที่โดยรอบ ช่องแคบฮอร์มุซซึ่งเป็นเส้นทางเดินเรือที่หนาแน่นที่สุดแห่งหนึ่งของโลก ได้กลายเป็นจุดปะทะที่เปราะบางอย่างยิ่ง รายงานระบุว่าเรือรบของอิหร่านจำนวนหนึ่งถูกทำลายและจมลงในทะเล ซากเรือเหล่านี้ไม่ได้หายไป แต่กลายเป็นแหล่งปล่อยน้ำมัน เชื้อเพลิง และสารอันตรายอย่างต่อเนื่องในระยะยาว

ในอีกกรณีหนึ่ง การโจมตีเรือรบอิหร่านนอกชายฝั่งศรีลังกาได้ก่อให้เกิดคราบน้ำมันยาวกว่า 20 กิโลเมตร ซึ่งกำลังคุกคามระบบนิเวศชายฝั่งในพื้นที่ที่ห่างไกลจากสมรภูมิ สิ่งนี้สะท้อนให้เห็นอย่างชัดเจนว่า มลพิษจากสงครามไม่ได้หยุดอยู่ที่จุดเกิดเหตุ แต่สามารถเดินทางไปตามกระแสน้ำและสร้างผลกระทบข้ามพรมแดน

ในขณะเดียวกัน กิจกรรมทางทหารในช่องแคบฮอร์มุซยังทำให้ความสามารถในการตอบสนองต่อภัยพิบัติด้านสิ่งแวดล้อมลดลงอย่างมาก การปิดกั้นเส้นทางเดินเรือและความไม่ปลอดภัยในพื้นที่ทำให้หน่วยงานด้านสิ่งแวดล้อมไม่สามารถเข้าควบคุมหรือจัดการกับการรั่วไหลของน้ำมันได้อย่างทันท่วงที ซึ่งย่อมนำไปสู่ความเสียหายรุนแรงต่อสัตว์ทะเล โดยเฉพาะเต่าทะเลใกล้สูญพันธุ์ที่พึ่งพาพื้นที่ชายฝั่งในภูมิภาคนี้

บนบก ผลกระทบจากสงครามปรากฏในรูปแบบของ มลพิษทางอากาศและการปนเปื้อนของดิน การโจมตีโครงสร้างพื้นฐานด้านพลังงาน เช่น คลังน้ำมันและโรงกลั่น ได้ก่อให้เกิดปรากฏการณ์ที่เรียกว่า “ฝนดำ” (black rain) ในบางพื้นที่ของอิหร่าน โดยหยาดฝนที่ตกลงมาปะปนกับเขม่าน้ำมันและสารพิษ ทำให้พื้นผิวเมือง หลังคา และพื้นที่เกษตรกรรมถูกเคลือบด้วยสารตกค้างที่เป็นอันตราย

ไฟไหม้จากคลังน้ำมันที่ถูกโจมตีได้ปล่อยกลุ่มควันพิษขนาดใหญ่ขึ้นสู่บรรยากาศ ซึ่งประกอบด้วยก๊าซซัลเฟอร์ไดออกไซด์ ฝุ่นละอองขนาดเล็ก และสารอินทรีย์ระเหยง่าย ควันเหล่านี้ไม่ได้หยุดอยู่ในพื้นที่ที่เกิดเหตุ แต่สามารถถูกพัดพาไปไกลหลายพันกิโลเมตร มีรายงานว่ามวลควันบางส่วนเคลื่อนตัวไปทางตะวันออกผ่านอัฟกานิสถานและเข้าสู่เอเชียกลางและจีน

นอกจากนั้น การใช้ยุทโธปกรณ์ทางทหารยังทิ้งสารพิษไว้ในดินอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ วัตถุระเบิดและกระสุน เช่น ระเบิด TNT หรืออาวุธแบบคลัสเตอร์ สามารถปล่อยโลหะหนักและสารเคมีที่มีความคงทนสูงลงสู่สิ่งแวดล้อม สารเหล่านี้สามารถสะสมในดิน ปนเปื้อนน้ำใต้ดิน และเข้าสู่ห่วงโซ่อาหาร ซึ่งหมายความว่า ผลกระทบจากสงครามอาจยังคงอยู่ในระบบนิเวศและสุขภาพของผู้คนไปอีกหลายทศวรรษ

ในระดับที่กว้างขึ้น สงครามยังส่งผลกระทบต่อระบบภูมิอากาศและสิ่งแวดล้อมโลก การประเมินเบื้องต้นชี้ว่าเพียงไม่กี่สัปดาห์แรกของความขัดแย้ง ได้ก่อให้เกิดการปล่อยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์มากกว่าครึ่งล้านตันจากการระเบิด ไฟไหม้ และกิจกรรมทางทหาร

เขม่าควันจากไฟไหม้โครงสร้างพื้นฐานอุตสาหกรรมยังมีศักยภาพที่จะลอยขึ้นสู่ชั้นบรรยากาศระดับสูง และตกลงบนธารน้ำแข็งในภูมิภาคเอเชียกลาง ซึ่งอาจเร่งกระบวนการละลายของน้ำแข็งและส่งผลต่อระบบน้ำในระยะยาว

ในขณะเดียวกัน ความไม่ปลอดภัยในช่องแคบฮอร์มุซได้ทำให้เส้นทางเดินเรือของโลกต้องปรับเปลี่ยน เรือจำนวนมากต้องอ้อมไปผ่านแหลมกู๊ดโฮปในแอฟริกา ซึ่งทำให้การปล่อยก๊าซเรือนกระจกจากการขนส่งเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ โดยบางการประเมินชี้ว่าการปล่อยคาร์บอนต่อเที่ยวเรืออาจเพิ่มขึ้นถึงประมาณ 70 เปอร์เซ็นต์

ผลกระทบของสงครามยังขยายไปถึง โครงสร้างพื้นฐานที่หล่อเลี้ยงชีวิตของผู้คน โดยเฉพาะในภูมิภาคที่พึ่งพาเทคโนโลยีอย่างสูง เช่น ประเทศรอบอ่าวเปอร์เซียที่ใช้โรงกลั่นน้ำทะเลเป็นน้ำจืด การโจมตีโรงกลั่นน้ำทะเล หรือการปนเปื้อนของน้ำทะเลจากน้ำมัน อาจทำให้ประชาชนหลายล้านคนเผชิญกับความเสี่ยงของการขาดแคลนน้ำ

ในมิติของความมั่นคงทางอาหาร การหยุดชะงักของเส้นทางขนส่งผ่านช่องแคบฮอร์มุซยังส่งผลกระทบต่อห่วงโซ่อุปทานระดับโลก ปุ๋ยเคมีจำนวนมากที่ใช้ในการเกษตรทั่วโลกต้องผ่านเส้นทางนี้ การหยุดชะงักของการขนส่งจึงอาจส่งผลต่อผลผลิตทางการเกษตรในประเทศที่อยู่ห่างไกลออกไป ไม่ว่าจะเป็นบราซิลหรือแม้แต่ประเทศไทย

ภาพรวมของผลกระทบเหล่านี้สะท้อนให้เห็นว่า สงครามในศตวรรษที่ 21 ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงในขอบเขตของสนามรบ หากแต่แผ่ขยายไปตามระบบธรรมชาติที่เชื่อมโยงโลกทั้งใบเข้าด้วยกัน

ข้อมูลล่าสุดจาก Conflict and Environment Observatory ระบุว่า นับตั้งแต่ความขัดแย้งเริ่มต้นเมื่อปลายเดือนกุมภาพันธ์ 2026 ได้มีการบันทึกเหตุการณ์ที่สร้างความเสียหายต่อสิ่งแวดล้อมแล้วมากกว่า 120 เหตุการณ์ ใน 11 ประเทศ

ตัวเลขนี้ไม่ได้เป็นเพียงสถิติของสงคราม แต่เป็นสัญญาณเตือนว่า รอยแผลของความขัดแย้งกำลังแผ่ขยายออกไปไกลกว่าที่มนุษย์จะควบคุมได้ และในโลกที่ระบบนิเวศเชื่อมโยงถึงกันอย่างลึกซึ้ง สงครามครั้งหนึ่งอาจไม่ได้ทิ้งร่องรอยไว้เพียงในประเทศที่มันเกิดขึ้นเท่านั้น หากแต่ทิ้งผลกระทบไว้ให้กับโลกทั้งใบ

มรดกพิษของสงคราม 

หนึ่งในคำเตือนที่นักวิทยาศาสตร์เริ่มพูดถึงมากขึ้นในช่วงสงครามล่าสุดในอิหร่าน คือสิ่งที่พวกเขาเรียกว่า “toxic legacy of war” หรือมรดกมลพิษที่สงครามทิ้งไว้กับธรรมชาติและมนุษย์

ตัวอย่างที่ชัดเจนที่สุดของผลกระทบสิ่งแวดล้อมจากสงครามในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา คือสถานการณ์ในฉนวนกาซา (Gaza Strip) ซึ่งโครงการสิ่งแวดล้อมแห่งสหประชาชาติ (UNEP) ได้จัดทำการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อมจากความขัดแย้งที่เกิดขึ้นในพื้นที่ดังกล่าว

รายงานของ UNEP ระบุว่า ความเสียหายต่อสิ่งแวดล้อมในกาซาไม่ได้จำกัดอยู่เพียงการทำลายอาคารหรือโครงสร้างพื้นฐาน แต่ยังรวมถึงการล่มสลายของระบบสิ่งแวดล้อมที่จำเป็นต่อการดำรงชีวิตของผู้คน ทั้งระบบน้ำ ระบบสุขาภิบาล และระบบนิเวศชายฝั่ง

หนึ่งในตัวเลขที่สะท้อนขนาดของความเสียหายได้ชัดเจนที่สุดคือ ปริมาณเศษซากจากการทำลายอาคารที่มีมากกว่า 39 ล้านตัน ในพื้นที่ขนาดเล็กอย่างฉนวนกาซา เศษซากเหล่านี้ไม่ได้เป็นเพียงคอนกรีตหรือเหล็ก แต่ยังมีสารปนเปื้อนจำนวนมาก เช่น แร่ใยหิน โลหะหนัก และสารเคมีจากวัสดุก่อสร้างและอุปกรณ์ไฟฟ้า ซึ่งสามารถปนเปื้อนในดินและน้ำใต้ดินไปอีกหลายสิบปี 

UNEP ยังเตือนว่าการทิ้งระเบิดอย่างต่อเนื่องทำให้เกิดฝุ่นจำนวนมหาศาล ซึ่งอาจมีสารพิษจากวัตถุระเบิดและวัสดุก่อสร้าง ฝุ่นเหล่านี้สามารถกระจายไปในอากาศและถูกสูดเข้าสู่ร่างกายของผู้คน ทำให้เพิ่มความเสี่ยงต่อโรคระบบทางเดินหายใจและปัญหาสุขภาพในระยะยาว

แต่หนึ่งในผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมที่ร้ายแรงที่สุดคือ การล่มสลายของระบบน้ำและสุขาภิบาล เมื่อโรงบำบัดน้ำเสียและระบบท่อส่งน้ำถูกทำลาย น้ำเสียจำนวนมหาศาลจึงถูกปล่อยลงสู่สิ่งแวดล้อมโดยไม่ได้รับการบำบัด น้ำเสียเหล่านี้ไหลลงสู่ทะเลเมดิเตอร์เรเนียนหรือซึมลงสู่ชั้นน้ำใต้ดิน ซึ่งเป็นแหล่งน้ำดื่มหลักของประชาชนในพื้นที่

การปนเปื้อนของน้ำใต้ดินไม่เพียงส่งผลต่อสุขภาพของประชาชนในระยะสั้น แต่ยังอาจส่งผลต่อความมั่นคงด้านน้ำของพื้นที่ในระยะยาว เพราะการฟื้นฟูแหล่งน้ำใต้ดินที่ปนเปื้อนอาจต้องใช้เวลาหลายสิบปี

ระบบนิเวศชายฝั่งของกาซาก็ได้รับผลกระทบเช่นกัน เมื่อระบบบำบัดน้ำเสียหยุดทำงาน น้ำเสียจำนวนมหาศาลจึงถูกปล่อยลงสู่ทะเลโดยตรง ส่งผลต่อคุณภาพน้ำและสิ่งมีชีวิตทางทะเลในบริเวณชายฝั่ง

ความเสียหายเหล่านี้ทำให้ UNEP เตือนว่า ผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมของสงครามสามารถส่งผลต่อสุขภาพของประชาชน ความมั่นคงด้านอาหาร และความมั่นคงด้านน้ำของพื้นที่ได้ในระยะยาว แม้หลังจากการสู้รบจะสิ้นสุดลงแล้ว

ย้อนกลับมาที่อิหร่าน บทวิเคราะห์ของ Deutsche Welle ระบุว่า การโจมตีโครงสร้างพื้นฐานด้านพลังงาน โรงกลั่นน้ำมัน และโรงงานอุตสาหกรรมในอิหร่านจะส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมที่ยาวนานกว่าระยะเวลาของสงครามมากมาย เพราะการเผาไหม้เชื้อเพลิงฟอสซิลขนาดใหญ่สามารถปล่อยสารพิษจำนวนมหาศาลสู่บรรยากาศ รวมถึงสารประกอบกำมะถัน ไนโตรเจน และโลหะหนัก ซึ่งสามารถปนเปื้อนทั้งอากาศ ดิน และน้ำได้เป็นเวลานาน 

ในบางพื้นที่ของอิหร่าน มีรายงานว่าการโจมตีคลังน้ำมันขนาดใหญ่ทำให้เกิดไฟไหม้ต่อเนื่องหลายวัน ส่งผลให้ควันพิษลอยปกคลุมเมือง และมีความเสี่ยงที่จะก่อให้เกิดฝนกรด หรือการปนเปื้อนของดินและน้ำในระยะยาว 

องค์การอนามัยโลกยังเตือนว่าการทำลายโครงสร้างพื้นฐานด้านพลังงานอาจปล่อยสารไฮโดรคาร์บอน ซัลเฟอร์ออกไซด์ และไนโตรเจนออกไซด์จำนวนมากสู่ชั้นบรรยากาศ ซึ่งอาจก่อให้เกิดปัญหาสุขภาพตั้งแต่การระคายเคืองทางเดินหายใจไปจนถึงความเสี่ยงของโรคมะเร็ง 

นักวิทยาศาสตร์บางคนเปรียบเทียบสถานการณ์นี้กับภัยพิบัติสิ่งแวดล้อมที่เกิดขึ้นในสงครามอ่าวเปอร์เซียปี 1991 เมื่อบ่อน้ำมันจำนวนมากถูกจุดไฟเผา ส่งผลให้เกิดควันพิษขนาดมหาศาลและการรั่วไหลของน้ำมันที่ใหญ่ที่สุดครั้งหนึ่งในประวัติศาสตร์ ซึ่งต้องใช้เวลาหลายสิบปีในการฟื้นฟูระบบนิเวศของอ่าวเปอร์เซีย

แต่สิ่งที่ทำให้สงครามในปัจจุบันอาจสร้างผลกระทบที่ซับซ้อนกว่าในอดีต คือปฏิสัมพันธ์ระหว่างมลพิษจากสงครามกับระบบธรรมชาติของภูมิภาคเอง

ภูมิภาคตะวันออกกลางเป็นหนึ่งในพื้นที่ที่มีพายุฝุ่นเกิดขึ้นบ่อยที่สุดในโลก เมื่อการทิ้งระเบิดทำลายอาคารและโครงสร้างพื้นฐานจำนวนมาก ฝุ่นจากเศษซากเหล่านี้จะถูกปล่อยขึ้นสู่บรรยากาศในปริมาณมหาศาล ปัญหาคือฝุ่นเหล่านี้ไม่ได้มีเพียงดินหรือทราย แต่ยังมีเศษโลหะหนัก สารเคมีจากวัตถุระเบิด และสารพิษจากอุตสาหกรรมที่ถูกทำลาย

งานวิเคราะห์ล่าสุดชี้ว่าฝุ่นพิษจากสงครามสามารถถูกยกตัวขึ้นสู่บรรยากาศซ้ำแล้วซ้ำเล่าเมื่อเกิดพายุฝุ่น ทำให้สารปนเปื้อนกลับเข้าสู่อากาศได้อีกหลายครั้งหลังจากการโจมตีสิ้นสุดลงแล้ว 

กล่าวอีกในหนึ่งก็คือ มลพิษจากสงครามไม่ได้หายไปพร้อมกับการระเบิด แต่มันอาจกลายเป็นส่วนหนึ่งของ “วงจรฝุ่นของภูมิภาค” ซึ่งสามารถพัดพาสารพิษไปไกลกว่าพื้นที่ที่เกิดการโจมตี ปัจจัยดังกล่าวทำให้ผลกระทบของสงครามไม่ได้จำกัดอยู่เพียงภายในประเทศใดประเทศหนึ่งอีกต่อไป แต่สามารถขยายออกไปในระดับภูมิภาค ผ่านกระแสลม กระแสน้ำ และระบบนิเวศที่เชื่อมโยงถึงกัน

ในมุมมองของนักอนุรักษ์​ สงครามจึงไม่ใช่เพียงเหตุการณ์ทางการเมืองหรือการทหาร หากเป็นเหตุการณ์ทางนิเวศวิทยา ที่สามารถเปลี่ยนแปลงภูมิทัศน์ของสิ่งแวดล้อมในระยะยาว

ดินที่ปนเปื้อนอาจใช้เวลาหลายสิบปีในการฟื้นตัว
แหล่งน้ำใต้ดินที่ถูกปนเปื้อนอาจต้องใช้เวลาหลายชั่วอายุคนในการฟื้นฟู
และระบบนิเวศที่ถูกทำลายอาจไม่สามารถกลับคืนสู่สภาพเดิมได้เลย

นักวิจัยบางกลุ่มเริ่มพูดถึงแนวคิดที่เรียกว่า “ecological afterlife of war” หรือชีวิตหลังความตายของสงครามในโลกธรรมชาติ เพราะแม้สงครามจะสิ้นสุดลงแล้ว แต่ผลกระทบทางสิ่งแวดล้อมของมันยังคงดำเนินต่อไปอีกนานแสนนาน 

สงครามที่ไม่มีวันจบ 

เมื่อมองจากมุมของธรรมชาติ สงครามไม่ได้สิ้นสุดลงเมื่อมีการหยุดยิง

มันยังคงอยู่ในดิน น้ำ อากาศ และในร่างกายของผู้คน

หลายครั้งผลกระทบทางสิ่งแวดล้อมของสงครามอาจยาวนานกว่าความทรงจำของสงครามเสียอีก

คำถามสำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่าใครจะชนะสงคราม แต่คือโลกจะเหลืออะไรให้ฟื้นฟูหลังสงคราม เพราะแม้มนุษย์จะสามารถสร้างเมืองขึ้นใหม่ได้ในเวลาไม่นาน แต่บาดแผลของสงครามอาจต้องใช้เวลาหลายชั่วอายุคนกว่าจะจางหายไป สำหรับบาดแผลของธรรมชาติ เราอาจจะไม่มีวันเยียวยาให้กลับมาเหมือนเดิมได้อีก และท้ายที่สุดแล้วเราทุกคนต่างเป็นผู้สูญเสียจากสงคราม

ภาพประกอบบทความ: AFP

เอกสารอ้างอิง :

Deutsche Welle. 2026. Iran war risks long-term toxic legacy for people and nature that ripples beyond borders.

United Nations Environment Programme (UNEP). 2024. Environmental Impact of the Escalation of Conflict in the Gaza Strip.

Sheppard, C. et al. 2010. The Gulf: a young sea in decline. Marine Pollution Bulletin.

Riegl, B. & Purkis, S. 2012. Coral reefs of the Gulf: adaptation to climate extremes.

U.S. Energy Information Administration (EIA). The Strait of Hormuz is the world’s most important oil transit chokepoint.